هر داستانی زبان خود را دارد

هر داستانی زبان خود را دارد

سینمای ایران در سالهای اخیر شاهد سورپرایزهایی بوده و آرام آرام سعی دارد درک درستی حضور زبانهای غیرفارسی در ذات خود داشته باشد ساخت فیلمهای “ائو” (خانه) ، “کومور” (زغال) ، ” آتابای” و “پوست” در در سالهای اخیر و حضورشان در بخش مسابقه جشنواره فیلم فجر، همان اتفاق ویژه بود که برجستگی اشان نه به ضعف و قوت فیلم که به جسارت کارگردانشان بر می گشت. اینکه کل فیلم به زبان ترکی ساخته شده و زیرنویس فارسی -برای کسانی که آشنایی چندانی با زبان ترکی ندارند – عامل انتقال مفاهیم داستان باشد .
این در حالی ست که در سالهای ماضی، حتی قصه هایی همچون “دمرل” و “ساوالان” که از ادبیات فولکلور آذربایجان راهی به پرده های سینما یافته بودند به طرز مضحکی به زبان فارسی ساخته شدند و بعد از ساخت هم نتوانستند هیچ نسبتی با محل زایش داستان برقرار کنند. یک اکشن غیر شهری کاملا عمومی.
حتی فیلمی مثل “سارای” که بر مبنای یکی از اسطوره های ادبیات آذربایجان ساخته شد و انبوهی از اشعار و موسیقی ترکی را …
با خود داشت، به هنگام صحبت ،گویش خاص تهرانی را انتخاب کرده بود و تنها لطفی که کارگردان به تماشاگران آذربایجان کرد این بود که یک نسخه با دوبله ترکی هم از فیلم بیرون کشید تا در استانهای ترک نشین نمایش داده شود والبته همان دوبله شکسته بسته هم بیشتر از چهار ماه سینماهای تبریز و اردبیل را قرقِ سارای کرد!
این بدیهی ترین نکته در سینمای مرسوم دنیاست که زبان جاری بر فیلم معمولا زبان محل وقوع داستان است و نه به زعم برخی ها، لزوما زبان رسمی کشور. بسیار خنده دار است که عاشیق ساز بر دست، ترکی بخواند و فارسی تهرانی حرف بزند و اسامی افرادی را بر زبان بیاورد که اصلا در تهران وجود خارجی ندارند و آن اسامی مختص همان جغرافیا و آدمهاست و یا حتی بدتر از آن برای اینکه بخواهند دُز واقع نمایی فیلم را بیشتر کنند بازیگر بیچاره را مجبور به فارسی حرف زدن با لهجه ترکی بکنند .اتفاق مضحکی که بر سر فیلم خوب «آباجان» در چند سال‌پیش آمد و موجبات تفریح تماشاگران ترک زبان را فراهم آورد . در حالیکه جغرافیای داستان، شهر زنجان بود ولی هیچکدام از بازیگران نمی توانستند سه تا جمله ترکی صحبت کنند.
مگر نه این است که وظیفه یک بازیگر انتخاب گویش و زبان متناسب با شخصیت داستان است پس چرا کسی به این قضیه فکر نکرده که حتی لهجه های شهرهای مختلف آذربایجان با هم فرق می کند کما اینکه با دیدن فیلم «ائو» خیلی راحت می شود حدس زد که مکان داستان شهر تبریز است و حتی جواد عزتی که یک رگه اردبیلی و یک رگه تبریزی دارد در کنفرانس خبری فیلم آتابای تصریح کرد که می ترسیدم نتوانم لهجه ترکی خوی را در بیاورم. همچنانکه زبان فارسی در شهرهای مختلف مثل مشهد و یزد و اصفهان و شیراز تفاوت زیادی از لحاظ لهجه با هم دارند در اردبیل و تبریز و زنجان و ارومیه که هیچ حتی روستا به روستا هم، این تفاوت چشمگیر و کاملا ملموس است حالا چرا باید انتظار داشته باشیم کارگردان ها یا فیلم را یا به زبان فارسی بسازند یا با چند تا کلمه ترکی زورکی بخواهند از بازیگر غیر ترک یک شخصیت ترک درست کنند؟
اتفاقی که در فیلم “به یک کارگر ساده نیازمندیم ” شاهد بودیم و سه تا جوان که به تازگی از روستاهای آذربایجان وارد تهران شده اند همانقدر ترکی را با لهجه فارسی صحبت می کردند که فارسی را با لهجه ترکی . بدیهی است که در این پروژه نافرجام هم زحمات نویسنده و کارگردان بر باد می رود و هم بازیگر و بیننده . مگر وقتی می خواهند به یک بازیگر ایرانی نقش یک خارجی را بدهند صرفاً ادای دو سه تا جمله “بله” و “خیر” برای ایفای نقش کفایت می کند؟ پس چرا در تقسیم نقشها برای شخصیتهای ترک این قدر سهل انگاری صورت می گیرد؟ مگر در سینمای ایران بازیگر ترک زبان کم داریم؟ مگر فیلم “هیوا” نمونه یی ترین و مثال زدنی ترین تجربه موفق در این زمینه نیست؟ پس چرا تداوم نیافت؟ چه ایرادی دارد به جای اینکه فرهاد اصلانیِ کُردزبان را در فیلم بشدت خوب «بخاطر پونه » مجبور کنیم که ترکی حرف بزند بعنوان مثال از فرهاد قائمیان استفاده کنیم؟ در همان فیلم کسی که نقش مادر اصلانی را بازی می کند و قرار است فارسی بلد نباشد، ترکی حرف زدنش چنان افتضاح است که به کل فیلم لطمه می زند و نابود می کند. دیگر گذشت زمانه دوبله های استاد منوچهر اسماعیلی که با مهارت خاص خود و پس و پیش کردن فتحه و ضمه می خواست لهجه های ایران را تقلید کند. بعد از سینمای بشدت واقع گرای کیارستمی و فرهادی همه اصل جنس را دیده و شناخته و طالب آن هستند و کارگردانان عزیز باید که طرحی نو دراندازند،کاری که نیکی کریمی کرد.
مدتی پیش فیلم “عاشیق غریب” را با دوبله فارسی می دیدم که قهرمان داستان را عاشِق غریب خطاب می کردند حالا بار مفهومی عاشیق غریب کجا و عاشق غریب کجا؟

سرمقاله:حمید رستمی

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *