بازخوانی معیارهای حکومت داری در اندیشه امام علی (ع)

بازخوانی معیارهای حکومت  داری در اندیشه امام علی (ع)

دوران کوتاه زمامداری امام علی (ع) افق های متعالی را در عرصه حکومت داری نمایان ساخت. شیوه ممتاز آن حضرت در حکومت داری باعث گردید تا با جاری شدن قرائت درست از حاکمیت، جامعه بدوی تازه رها شده از جاهلیت که هنوز کوی و برزن نشان هایی از آن دوران را با خود داشت سنوات زمامداری اش حتی به تعداد انگشتان یک دست نرسد. به جرئت می توان گفت روش های پرطمطراق و نوین حکومت در قالب جمهوری، دموکراسی و عناوین دیگر در سده های اخیر که مکتب های مختلف انسان ساخته به خاطر تئوریزه کردن آنها بر خود می بالند چهارده قرن پیش نوع تکامل یافته آن در شبه جزیره عربستان ولو برای مدت کوتاهی پابرجا بوده است.اما فراهم نبودن زیرساخت های برپایی چنین حکومتی باعث عدم ثبات و پایداری آن گردیده تا جایی که زمامدار آن، خود قربانی عدالتش می گردد و دختر بنیانگذار دینش سیلی خورده و پهلویش در اثر تاب نیاوردن خوی مستکبری دشمنانش شکسته و مثل پدر بزرگوار خود از جماعت ددمنش و دیوصفت بی حرمتی ها می بیند.در این گفتار قصد داریم ویژگی های چنین حکومتی را که مرامنامه اش در نهج البلاغه بیان گردیده مورد بازخوانی قرار دهیم.اولین و مهم ترین ویژگی حکومت امام علی (ع) حفظ کرامت انسان است و حاکم، حکومت کننده بر انسان هاست. انسانی که منهای اعتبارات ثانویه و عرضی همانند زن، مرد، پیر، جوان، مسلمان، غیرمسلمان، عرب، عجم، سیاه و سفید بودن به عنوان اشرف مخلوقات نام برده شده و خداوند به وی کرامت بخشیده است. حاکم نیز موظف است این کرامت را به رسمیت شناخته و مخدوش ننماید. از آنجایی که حاکم ابزار قدرت را در اختیار دارد کارکرد احیانا غیر منطبق با شرع و منطق و یا نامشروع قدرت به خدشه دار شدن کرامت انسان منجر شود لذا امام علی (ع) اعتقاد دارد حاکم بدین دلیل که قدرت در دست اوست اجازه برخورد عمودی با مردم را ندارد به عبارت دیگر حاکم اجازه ندارد یک رابطه عمودی با محکوم به اعتبار حاکمیت داشته باشد.دومین ویژگی حکومت در مکتب علوی، موضوع عدالت محوری و گسترش عدالت است. در جامعه مدعی سیره و مسلک ائمه، همه برنامه های بلندمدت و کوتاه مدت و امورات جاریه حاکمیت باید مبتنی بر این اصل باشد.عدالت محوری در ساده ترین بیان به این مفهوم است که هر کس باید به اندازه ی استعداد، تلاش و شایستگی های خود امتیاز دریافت کرده و از امکانات جامعه بهره مند شود و کسانی که بنا به دلایلی ازکارافتاده، ناتوان و مهجور هستند حکومت موظف است آنان را زیر چتر حمایتی خود قرار دهد.مهم ترین آفت عدالت محوری در حکومت، رانت خواری و ویژه خواری است که باعث بروز فساد در درون دستگاه سیاسی می گردد. برخورداری از امتیازات و امکانات خاص توسط عده ای خواص، جمع آوری ثروت نامشروع، بروز پدیده آقازادگی و به اصطلاح ژن خوب بودن در نبود عدالت محوری مجال رشد می یابد و جامعه امروز به شدت تشنه عدالت محوری علی (ع) است.
ویژگی سوم حکومت علوی مشخص نمودن هدف حکومت است. در اندیشه علی (ع)، حکومت یک هدف مادی، طعمه و شرایط ویژه برای استفاده به عنوان یک موقعیت نیست بلکه امام حکومت را تنها مجرای خدمت، امانت، وظیفه و مسئولیت می بیند و در مورد این ویژگی به مالک اشتر می نویسد: “این حکومتی که به دست تو رسیده طعمه ای نیست که فکر کنی برای خودت و خویشاوندانت بتوانی از آن بهره برداری کنی.”
وعده و وعیدها ، هزینه های سرسام آور و میلیاردی در انتخابات و تطمیع عده ای برای همراهی با خود و رایزنی و معامله با کانون های قدرت و ثروت منافات زیادی با خدمت و مسئولیت و ادای تکلیف و دین در مقابل مردم دارد. اگر در جامعه رسیدن به قدرت هدف نباشد افراد برای رسیدن به آن به هر ابزاری متوسل نمی شوند و هدف وسیله را توجیه نمی کند.
در اندیشه امام علی (ع)حفظ حکومت به بهای ارتکاب گناه و تخلف، زیرپا گذاشتن حق و بکار گیری روش های نامشروع، شایسته و پسندیده نیست!چهارمین وظیفه حاکم اسلامی، مدیریت اقتصاد جامعه است، البته مدیریت به مفهوم در اختیار گرفتن مطلق آن نیست بلکه مقصود هدایت، حمایت و نظارت بر توزیع آن می باشد. یعنی مدیریت ثروت کشور به نحوی که انباشت ثروت در بخشی از جامعه شکل نگیرد و در بخش دیگر فقر حاکم نشود زیرا هرجا کاخی ساخته شود لاجرم کوخی فرو می ریزد.
اما آخرین وظیفه که به اندازه تکلیف اول حکومت دارای اهمیت است مدیریت اخلاقی و فرهنگی مردم است. در مکتب علی (ع) علاوه بر مدیریت اقتصادی و سیاسی جامعه، مدیریت اجتماعی و فرهنگی هم بر عهده حکومت است و سرمایه گذاری در این زمینه هزینه محسوب نمی شود بلکه مبنای توسعه همه جانبه جامعه تلقی می گردد.حکومتی که سالم باشد مردم هم سالم خواهند بود، ” الناس علی دین ملوکهم”. وقتی که جامعه سالم باشد ظرفیت های موجود در اجتماع به فعلیت می رسد و نادیده گرفتن توسعه فرهنگی و اجتماعی باعث بروز ناهنجاری ها، ضد ارزش ها، افزایش خشونت و جرم و جنایت شده و در بلند مدت موجب لگدمال شدن کرامت انسان خواهد گردید.اما چه بسترهایی برای تحقق پنج ویژگی مذکور در جامعه لازم است؟اولین بستر و پیش زمینه این است که شهروندان بدون ترس از قدرت و بدون نگرانی، حقوق خود را از حکومت و دولت مطالبه کنند. امام علی (ع) می فرماید: “جامعه ای که در آن زیر دست نتواند حق خود را بدون نگرانی از صاحب قدرت مطالبه کند آن جامعه شایسته تقدیر و تکریم نیست”. از تکالیف مردم این است که حاکمان خود را از سر خیرخواهی نصیحت کنند و حاکمان باید از عقل، خرد، اندیشه و ظرفیت مردم بهره ببرند و این میسر نیست مگر این که اجازه نقد کردن، سخن گفتن و حتی اعتراض کردن به آنان داده شود و در این صورت جامعه حق مدار و عدالت محور می گردد.بستر آخر برای تحقق معیارهای حکومت مدنظر امام علی(ع)، پاسخگویی است. حکومت باید در مقابل خدا و افکار عمومی پاسخگو باشد و گرنه به دیکتاتوری گرایش پیدا خواهد کرد.

یادداشت:کاظم علیزاده

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *